كه تمام دنياى اسلام را به هم مربوط ساخت و عامل مهمى در خلق هر نوع اثر هنرى گرديد . تباين در هنر دينى و غيردينى آن‌طور كه دنياى غرب مىشناسد ، در اينجا به كلى از بين رفته است . البته عبادتگاهها به علت احتياجات عملى ، شكل معمارى خاصى پيدا كرده‌اند ولى تزيين آنها درست مطابق قواعدى بوده كه در مورد ابنيهء غيردينى هم رعايت شده است . » « 1 » ايضاً مىگويد : « آنچه در اينجا كمال اهميت را دارد اين است كه با وجود برخوردهاى شديد سياسى در قرون وسطى ، بين تمام كشورهاى اسلامى روابطى وجود داشت كه نه تنها معاملات تجارى را رونق مىداد بلكه امكان توسعه و تبادل پيشرفتهاى فرهنگى را نيز ميسر مىساخت . سفرنامه‌هاى جهانگردان و جغرافى دانان بزرگ عرب حاكى از آن است كه چگونه مردم يك كشور از مزاياى كشورهاى ديگر مطلع بوده‌اند . بنابراين جاى هيچ گونه تعجبى نيست اگر مىبينيم كه كشفيات تكنيكى جديد و پيشرفتهاى هنرى با سرعت به همه جا راه پيدا كند . هركس در مكتب جهان بينى غربى تعليم ديده است بايد پيش خود مجسم كند كه در دنياى اسلام شرايط اوليهء ديگرى حكمفرما بود و اين شرايط بيش از هر چيز در خلق آثار هنرى مؤثر بود . » « 2 » آنچه اين دانشمند مىگويد اگرچه مخصوص ايران نيست و شامل تمام قلمرو اسلامى مىشود ولى به هر حال شامل ايران هم هست . نكتهء جالب در بيان اين دانشمند اين است كه مىگويد مسلمانان از نژادهاى مختلف بر روى اختلافات نژادى خود پل بسته بودند ؛ يعنى اسلام براى اولين بار توانست كليتى و وحدتى سياسى و اجتماعى براساس عقيده و مرام و مسلك به وجود آورد ، و همين جهت تسهيلات زيادى از لحاظ ايجاد تمدنى عظيم و وسيع به وجود آورد . از اين گونه اظهارنظرها فراوان مىتوان يافت .

--> ( 1 ) . هنر اسلامى ، ترجمهء مهندس هوشنگ طاهرى ، ص 6 . ( 2 ) . همان كتاب ، ص 8 .